محتوى المقالة الرئيسي

Jalil Mohsen Wannas Nasir Al-Zubaidi
dr.alzubaidy1978@tu.edu.iq

الملخص

هذا البحث هو تحقيق علمي لمخطوط مهم من تأليف عالم كبير وأديب نِحْرير هو (مُحَمَّد بن مُحَمَّد بن أحْمَد بن عبد الْقَادِر بـــن عبــد الْعَزِيز أبـــو عبـــد الله الأزهري المالكي المغربي الأصل ، السِنْباوي ثمَّ المصري، الْمَشْهُور بالأمير الكبير) المتوفى سنة 1232هـ ، وهو شرح لطيف ماتع لحديث مهم في بابه هو حديث ((مَنْ بَنى لله مسجداً يُذكرُ فيه كمفحص قطاة بنى الله له بيتاً في الجنة)) وهو من الأحاديث الصحيحة، وقد عثرت على ثلاث نسخ منه، نسخة في مكتبة جامعة محمد بن سعود بالرياض وقد جعلتها النسخة الأم ورمزت لها بالرمز (أ) وهي نسخة جيدة خالية من الشطب والنقص والأخطاء، وهي متقدمة على مثيلاتها في التاريخ ، ونسخة في مكتبة الملك عبد العزيز بالرياض رمزت لها بالرمز (ب)، ونسخة المكتبة المركزية بمسجد السيدة زينب بمصر، وقد رمزت لها بالرمز(ج)، وجميع النسخ الثلاث بالخط المغربي، وبعد أن اطلعت عليه وجدته كما وصفه المصنف تحفة شريفة ونخبة لطيفة، جمع فيه مؤلفه الفرائد والفوائد، وهو من الموضوعات الهامة التي تناولها الأمير السنباوي-رحمه الله- ، إذ ناقش فيها مسائل تتعلق بالحديث واللغة والفقه والعقائد والوعد والوعيد، بعبارة رصينة وأسلوب بليغ يَنُمُّ عن إطلاع واسع ومعرفة دقيقة بشتى العلوم العقلية والنقلية وعلى الرغم من أن هذا المخطوط لا يتجاوز بضع لوحات إلا أنه تضمَّن تنوعاً في مسائل شرحه ومباحث علمية هامَّة فتحت الآفاق لمعالجة الواقع الذي تشهده المساجد وما يعانيه روادها ومنها على سبيل المثال لا الحصر مسألة ارتياد الصبيان غير المميزين، ومن هم في حكمهم للمساجد ومضايقتهم للمصلين، وإحداثهم للفوضى، وقد اقتبستُ من وَصْف المؤلف لمخطوطه عنواناً رأيته مناسباً له؛ فأسميته (التُحفة الشريفة والنُخبة اللطيفَةُ في شَرح حَديث مَن بَنى للّه مَسجِداً) دراسة وتحقيق.

المقاييس

يتم تحميل المقاييس...

تفاصيل المقالة

كيفية الاقتباس
Nasir Al-Zubaidi, J. M. W. (2020). التُحفة الشريفة والنُخبة اللطيفَةُ في شَرح حَديث مَن بَنى للّه مَسجِداً للعلاَّمة محُمد بن محُمد بن أحمد الأمير الكبير السنباوي (ت 1232هـ) دراسة وتحقيق. مجلة جامعة تكريت للعلوم الانسانية, 27(2), 81–114. https://doi.org/10.25130/jtuh.27.2.2020.04
القسم
Articles

المراجع

alquran alkarim

- alathar: 'abu yusif yaequb bin 'iibrahim bin habib bin habtat al'ansarii (almutawafaa: 182 ha) almuhaqaqa: 'abu alwfa , dar alkutub aleilmiat - bayrut.

- alathar: al'imam alhafiz 'abu eabd allah muhamad bin alhasan alshiybanii , almuhaqiqa: 'abu alwafa al'afghanii , dar alkutub aleilmiat , bayrut - lubnan.

- al'iihsan fi taqrib sahih abn haban: muhamad bin hubban bin 'ahmad bin hubban bin maeadh bin maebd , altamimii , 'abu hatim , alddarimi , albusty (almutawafaa: 354 h) trtyb: al'amir eala' aldiyn eali bin bulban alfarisii (almutawafaa: 739 h) 'ahadithah waealaq ealayh: shueayb al'arnuuwit , muasasat alrisalat , bayrut altubeat al'uwlaa 1408 h - 1988 m.

- 'ahkam alqran: alqadi muhamad bin eabd allh 'abu bakr bin alearabi almaebarii alashbylii almalikii (almutawafaa: 543 h) rajie 'usulih wakharaj 'ahadithih welaq ealayh: muhamad eabd alqadir eata , dar alkutub aleilmiat , bayrut - lubnan altubeat alththalithat 1424 h - 2003 m.

- 'iihya' eulum aldyn: 'abu hamid muhamad bin muhamad alghazali altuwsii (almutawafaa: 505 ha) alnashr: dar almaerifat - bayrut.

- al'iistieab fi maerifat al'ashab: 'abu eumar yusif bin eabd allh bin muhamad bin eabd albaribin easim alnamrii alqirtabii (almutawafaa: 463 h) almhqq: eali muhamad albjawi , dar aljil , bayrut altubeat al'uwlaa 1412 h - 1992 m.

- 'asad alghabat fi maerifat alshabt: 'abu alhasan eali bin 'abi alkaram , muhamad bin eabd alkarim bin eabd alwahid alshubyanii aljizriu , eiza aldiyn abn al'athir (almutawafaa: 630 h) almhqq: eali muhamad mueawad - eadil 'ahmad eabd almawjud , dar alkutub aleilmiat altabeat : al'uwlaa sanat alnshr: 1415 h - 1994 m.

- al'iisabat fi tamyiz alsahabt: 'abu alfadl 'ahmad bin eali bin muhamad bin hajar aleusqalanii (almutawafaa: 852 h) thqyq: eadil 'ahmad eabd almawjud waealaa muhamad mueawad , dar alkutub aleilmiat - bayrut altibeat al'uwlaa 1415 h.

- al'aelam: khayr aldiyn bin mahmud bin muhamad bin eali bin faris , alzarkuliu aldamashqiu (almutawafaa: 1396 h) dar aleilm lilmalayin altabeat alkhamisat eshr - mayu / mayu 2002 m.

- albahr almdyd: 'abu aleabbas 'ahmad bin muhamad bin mahdi bin eajibat alhusni al'anjarii alfasi alsuwfii (almutawaffa: 1224 h) dar alkutub aleilmiat bayrut altubeat alththaniat / 2002 m - 1423 h.

- altaj wal'iiklil limukhtasir khalil: muhamad bin yusif bin 'abi alqasim bin yusif aleabdaria alghirnatii , 'abu eabd allah almuaqa almalikia (almutawafaa 897 h) , dar alkutub aleilmiat , altubeat al'uwlaa 1416 h -1994 m.

- tarikh eajayib alathar fi altarajum wal'akhbari: eabd alruhmin bin hasan aljibrati almuarikh (almatawafaa: 1237 ha) dar aljil - bayrut.

- altarghib waltarhib min alhadith alshryf: ebd aleazim bn eabd alqawiu bin eabd allh , 'abu muhamad zaki aldiyn almundhiri (almutawafaa: 656 ha) dabt 'ahadithih waealaq ealayh:

- tafsir alkhazin almusamaa libab altaawil fi maeani altnzyl: eala' aldiyn eali bin muhamad abn 'iibrahim albaghdadiu alshahir bialkhazin (almutawafaa 741 h) dar alfikr - bayrut / lubnan - 1399 h / 1979 m.

- tafsir alsimrqandii almusamaa (bhuru aleuluma): 'abu allayth nasr bin muhamad bin 'iibrahim alsmrqndi alfaqih alhinfi , tahqiq: d.mhmud matrajiun , dar alfukra- bayrut.

- tafsir alquran alkarim (abu aikhtisar litafsir almawrdy): 'abu muhamad eiz aldiyn abi alqasim bin alhasan alsilmii aldamashaqii , almulaqab bisultan aleulama' (almutawafaa: 660 h) almhqq: alduktur eabd allh bin 'iibrahim alwahabii , dar abn hizm - bayrut altubeat al'uwlaa , 1416 h / 1996 m.

- tafsir alquran: 'abu bakr eabd alrazzaq bin humam bin nafie alhamiri alyamanii alsaneania (almutawafaa: 211 h) , maktabat alrushd - alriyad altabeat al'uwlaa 1410 h tahqiq:an d. mustafaa muslim muhmad.

- tafsir alnasfii (mdarik altanzil wahaqayiq altaawil): 'abu albarakat eabd allah bin 'ahmad bin mahmud hafiz aldiyn alnasfia (almutawafaa: 710 h) haqaqah wakharaj 'ahadithh: yusif eali bidiawiin rajieah waqadam lh: muhyi aldiyn dib mastu, dar alkalim altiybu, bayrut altabeat al'uwlaa 1419 h -1998 m.

- tahdhib alkimal fi 'asma' alrijal: yusif bin eabd alruhmin bin yusif , 'abu alhujaj , jamal aldiyn alzakiyi 'abu muhamad alqadayiy alkulbiu almiziya (almutawafaa: 742 h) almhqq: d. bashshar ewad maeruf , muasasat alrisalat - bayrut altubeat al'uwlaa 1400 h - 1980 m.

- aljamie li'ahkam alquran: 'abu eabd allah muhamad bin 'ahmad bikr bin farih al'ansarii alkhazrajii shams aldiyn alqartabii (almutawafaa: 671 h) almhqq: hisham samir albakhari , dar ealam alkutub , alriyad , almamlakat alearabiat alsaeudiat 1423 h / 2003 m.

- aljamie almusanad alsahih almukhtasir min 'umur rasul allah salaa allah ealayh wasalam wasananuh wa'ayamuh = sahih albkhari: muhamad bin 'iismaeil 'abu ebdallh albakhari aljaefi (t 256 h) almuhaqaq: muhamad zahir bin nasir alnnasir, dar tuq alnaja (mswrt ean alsultaniat bi'iidafat tarqim tarqim muhamad fuad eabd albaqy) altabeat al'uwlaa , 1422 h.

- jilat aleaynayn fi muhakamat al'ahmudina: nem , bin mahmud bin eabd allh , 'abu albarakat khayr aldiyn , alalusi (almutawafaa: 1317 ha) qidmh: eali alsyd sabih almadaniy -rhamah allah- mutbaeat almadanii eam alnshr: 1401 h -1981 m.

- hashiat rada almukhtar ealaa alduri almukhtar sharah tanwir al'absar faqah 'abi hanifatan abn eabidin , dar alfikr liltibaeat walnashr , sanat alnashr 1421 h - 2000 m , makan alnashr bayrut.

- hilyat albashar fi tarikh alqarn alththalith eashr: eabd alrazzaq bin hasan bin 'iibrahim albitar almaydaniu aldimashqiu (almutawafaa: 1335 h) haqaqah wanasqih waealaq ealayh hafidh: muhamad bahjat albitar - min 'aeda' majmae allughat alearabiat , dar sadir , bayrut altubeat alththaniat 1413 h - 1993 m.

- khulasat al'athar fi 'aeyan alqarn alhadi eshr: muhamad 'umyn bin fadal allah bin mahabi aldiyn bin muhamad almahbi alhamdii al'asl , aldimshqiu (almatawafaa: 1111 ha) dar sadir - bayrut.

- diwan majnun laylaa (qys bin almlwih) jamea: eabd alsitar 'ahmad firaj , dar alnashr: dar misr liltabaeat , sanat altbe: altibeat al'uwlaa (1979 m).

- alruwd alddani (almuejam alsghyr): sulayman bin 'ahmad bin 'ayuwb bin matir allakhmii alshamy , 'abu alqasim altubranii (almutawafaa: 360 h) almuhaqaq: muhamad shakur mahmud alhaji 'amrir , alnashr: almaktab al'iislamia , dar eammar - bayrut , eamman altabeat al'uwlaa 1405 h - 1985 m.

- sunan abn majha: abn majih - wamadha aism 'abih yazid - 'abu eabd allah muhamad bin yazid alqazwiniu (almutawafaa: 273 ha) , tahqyq: muhamad fuad eabd albaqi , mae alkitaba: taeliq muhamad fuad eabd albaqi , dar alfikr - bayrut.

- sunan 'abi dawd: 'abu dawud sulayman bin alasheth bin 'iishaq bn bashir bin shidad bin eamrw al'azdiu alsijistany (almutawafaa: 275 h) almhqq: sheayb al'arnawuwt - wmhamad kamil qarh balali , dar alrisalat alealamiat , altubeat al'uwlaa 1430 h -2009 m.

- alsunn alkubraa: 'abu eabd alruhmin 'ahmad bin shueayb bin eali alkharasani , alnisayiya (almutawafaa: 303 h) haqaqah wakharaj 'ahadithuh: hasan eabd almuneim shalabi 'ashraf ealayh: shueayb al'arnawuwt , qadam lh: eabd allah bin eabd almuhsin alturki , muasasat alrisalat - bayrut altubeat al'awal 1421 h - 2001 m.

- sunan alnisayiyi bshrh alsyuti wahashiat alsundi: 'abu eabd alrahmin 'ahmad bin shueayb alnisayiy , almhqq: maktab tahqiq alturath , dar almaerifat bibayrut , altabeat alkhamisat 1420 h.

- sayr 'aelam alnbla': shams aldiyn 'abu eabd allah muhamad bin 'ahmad bin euthman bin qaymaz aldhahabii (almutawafaa: 748 h) almhqq: majmueat min almuhaqiqin bi'iishraf alshaykh shueayb al'arnawuwt , muasasat alrisalat altbet: alththalithat 1405 h / 1985 m.

- shajarat alnuwr alzakiat fi tabaqat almalikiat: muhamad bin muhamad bin eumar bin eali makhluf (almtawafa: 1360 h) ealaq ealayh: eabd almajid khayali , dar alkutub aleilmiat , lubnan altabeat al'uwlaa 1424 h - 2003 m.

- shadharat aldhahab fi 'akhbar min dhhb: eabd alhayi bin 'ahmad bin muhamad abn aleimad aleakry alhanbaliu , 'abu alfalah (almutawafaa: 1089 h) haqah: mahmud al'arnawuwt kharaj 'ahadithuh: eabd alqadir al'arnawuwt , dar abn kthyr , dimashq - bayrut altubeat al'uwlaa 1406 h - 1986 m.

- sharah manzumat munjiat aleubayd min hwl yawm alwaed walwaeid limuhamad almirighni , maktabat alqahrt alhadithat - misr 1994 m.

- shyh abn khuzaymt: 'abu bakr muhamad bin 'iishaq bin khayratan bin salih bin bikr alsilmii alniysabwryi (almutawafaa: 311 h)

- altabaqat alkubraa: 'abu eabd allah muhamad bin saed bin manie alhashimii bialwala' , albasrii , albighdadii almaeruf biaibn saed (almtwfa: 230 h) tahqiq:an muhamad eabd alqadir eataan , dar alkutub aleilmiat - bayrut altubeat al'uwlaa 1410 h - 1990 m.

- altabaqat: khalifat bin khiat 'abu eumar alliythi aleasfarii , dar tybt- alryad- altubeat alththaniat 1402 ha - 1982 m , tahqiq: da. 'akram dia' aleamri.

- tabaqat almufasirin aleishrin: eabd alruhmin bin 'abi bikr , jalal aldiyn alsayutii (almutawafaa: 911 ha) almhqq: eali muhamad eumar , maktabat wahibat - alqahrt altibeat al'uwlaa 1396 h.

- tabaqat almufasirin lildawudi: muhamad bin eali bin 'ahmad , shams aldiyn aldawwdy almalikii (almutawafaa: 945 ha) dar alkutub aleilmiat - bayrut rajie alnuskhat wadabt 'aelamiha: lajnat min aleulma'.

- fath alqadyr: kamal aldiyn muhamad bin eabd alwahid alsayuasiu almaeruf biaism biaibn alhimam (almutawafaa: 861 ha) dar alfikr altabeat bila tarikh.

- alfikr alssami fi tarikh alfaqih al'iislami: muhamad bin alhasan bin alearabi ; bin muhamad alhujawi althuealibiu aljaefarii alfasii (almutawafaa: 1376 h) dar alkutub aleilmiat - birut- lubnan altubeat al'uwlaa - 1416 h- 1995 m.

- fahras alfaharis wal'athbat wamuejam almaeajim walmushikhat walmuslasalat: muhamad eabd alhay bin eabd alkabir bin muhamad alhusni al'iidrisiu , almaeruf bieabd alhay alkitani (almutawafaa: 1382 h) almhqq: 'iihsan eabbas , dar algharb al'iislamiu - bayrut s. b: 113 , 5787 altabeat alththaniat 1982 m.

- qanwn altaawyl: alqadi muhamad bin eabd allh 'abu bakr bin alearabi almueafirii alashbyly almalikii (almutawafaa: 543 h)) dirasat: mhmmd alssllymany , dar alqiblat lilthaqafat al'islamytat , jaddt , mwsasat eulwm alquran , bayrut altubeat al'uwlaa 1406 h - 1986 m.

- kashf walbayan ean tafsir alquran alkarim: 'ahmad bin muhamad bin 'iibrahim althaelabii , 'abu 'iishaq (almutawafaa: 427 h) thqyq: al'imam 'abi muhamad bin eashur , murajaeat wtdqyq: al'ustadh nazir alsaedy , dar 'iihya' alturath alearabii , bayrut - lubnan .

- almadhhab alhanabaliu <>: eabd allah bin eabd almuhasin bin eabd alrahmin alturkii alnashr: muasasat alrisalat nashirun altabeat al'uwlaa 1423 h - 2002 m (wsuratah - binafs tarqim alsafahat - dar ealam alkutub bialrayad , 1432 h - 2011 m).

- almustadrik ealaa alsahihayn: 'abu eabd allah hakim muhamad bin eabd allh bin hmdwyh bin nueym bin hakam aldabibii alnahmaburi almaeruf biaibn albaye (almutawafaa: 405 h) thqyq: mustafaa eabd alqadir eataan , dar alkutub aleilmiat - bayrut , altubeat al'uwlaa 1411 h - 1990 m.

- musanad al'imam 'ahmad bin hnbl: 'abu eabd allah 'ahmad bin muhamad bin halal bin 'asd alshiybanii (almutawafaa: 241 h) , almhqq: shueayb al'arnawuwt - waeadil murshid , wakharun , 'iishraf: d eabd allah bin eabd almuhsin alturki , muasasat alrisalat altabeat al'awal 1421 h - 2001 m.

- musnad albizar almanshur biaism albahr alzakhar: 'abu bakr 'ahmad bin eamrw bin eabd alkhaliq abn khilad bin eubayd allah aletky almaeruf bialbizar (almutawafaa: 292 h) almhqq: mahfuz alrahmin zayn allah (hquqa al'ajza' min 1 'iilaa 9) waeadil bin saed (hqaq al'ajza' min 10 'iilaa 17) wasabriin eabd alkhaliq alshshafieii (hqqa aljuz' 18) maktabat aleulum walhukm - almadinat almunawara altabeat al'uwlaa , (bdat 1988 m , waintahat 2009 ma).

- musanad alhmydy: ebdallh bin alzubir 'abu bakr alhumaydi , alnashr: dar alkutub aleilmiat , maktabat almutanabiy - bayrut , alqahrt , tahqiq: habib alrahmun al'aezami.

- musanad alruwyany: 'abu bakr muhamad bin harun alruwyany (almutawafaa: 307 ha) , almhqq: 'ayman eali 'abu yamani , muasasat qartabat - alqahrt , altibeat al'uwlaa 1416 h.

- almusanad alsahih almukhtasir binaql aleadl ean aleadl 'iilaa rasul allah salaa allah ealayh waslm: 'abu alhusayn muslim bin alhujaj alqashiri alniysabwriu almutawafaa: (261 h) almhqq: majmueat min almuhaqiqina, dar aljil - bayrut, altabeat musawaratan min altubeat alturkiat almatbueat fi astanbwl sanat 1334 h .

- misbah alzujajat fi zawayid abn majha: 'abu aleibaas shihab aldiyn 'ahmad bin 'abi bikr abn 'iismaeil bin salim bin qaymaz bin euthman albusiri alkananii alshaafieii (almutawafaa: 840 h) almahqaqa: muhamad almuntaqaa alkshnawy, dar alearabiat - bayrut, altibeat alththaniat 1403 h.

- maealim altanzil fi tafsir alquran = tafsir albighwi: muhyi alsanat , muhamad bin maseud albaghawi (almutawafaa: 510 h) , almhqq: haqaqah wakharaj 'ahadithih muhamad eabd allh alnamr- waeuthman jumeat damiriat- sulayman muslim alharsh , dar tayibatan lilnashr waltawzie , 1417 h - 1997 m.

- almaejam al'awsata: sulayman bin 'ahmad bin 'ayuwb bin matir allikhmii alshamy , 'abu alqasim altubranii (almutawafaa: 360 ha) almhqq: tariq bin eawd allah bin muhamad , eabd almuhasin abn 'iibrahim alhusayni , dar alharamayn - alqahirat.

- almuejam alkabir: sulayman bin 'ahmad bin 'ayuwb 'abu alqasim altubranii , thqyq: hamdi bin ebdalmjyd alsulfiu , maktabat aleulum walhukm - almawsil , altubeat alththaniat 1404 h - 1983 m.

- maejam almulfin: eumar bin rida bin muhamad raghib bin eabd alghaniu kahalat aldimashqii (almutawafaa: 1408 ha) maktabat almuthanaa - bayrut , dar 'iihya' alturath alearabii , bayrut.

- maejam almatbueat alearabiat walmerbt: yusif bin 'iilian bin musaa sirkis (almtwfa: 1351 h) , mutabaeatan sirkis bimisr 1346 h - 1928 m.

- mafatih alghayb = altafsir alkabir: 'abu eabd allah muhamad bin eumar bin alhasan bin alhusayn altiymii alraazii almulaqab bifakhr aldiyn alraazi khatiab alry (almutawafaa: 606 h) dar 'iihya' alturath alearabii - bayrut altibeat alththalithat - 1420 h.

- almuntakhab min masanad eabd bin hmyd: 'abu muhamad eabd alhamid bin hamid bin nasr alkassy wayqal: alkashshy bialfath wal'iiejam (almutawafaa: 249 h) thqyq: alshaykh mustafaa aleudawii , dar balansit lilnashr waltawzie , altubeat alththaniat 1423 h - 2002 m.

- almunhaj sharah sahih muslim bin alhijaja: 'abu zakariaa muhyi aldiyn yahyaa bin sharaf alnawawii (almutawafaa: 676 ha) dar 'iihya' alturath alearabii - bayrut altubeat alththaniat 1392 h.

- nil al'uwtar: muhamad bin eali bin muhamad bin eabd allh alshuwkaniu alyamanii (almutawafaa: 1250 h) thqyq: eisam aldiyn alsababitiu , dar alhadith , misr altabeat al'uwlaa 1413 h - 1993 m.

- hadiat alearifin 'asma' almualafin wathar almusanifin: 'iismaeil bin muhamad 'amin alsyd salim albani albaghdadii (almutawafaa: 1399 h) , tabae siatil wikalat almaearif aljalilat fi matbaeatiha albahiat astanbwl 1951 m.

- alwajiz fi tafsir alkitab alezyz: 'abu alhasan eali bin 'ahmad bin muhamad bin eali alwahidi alniysaburii alshshafieii (almutawafaa: 468 h) , thqyq: safwan eadnan dawudi , dar alqulm , aldaar alshaamiat , dmshq- bayrut , altibeat al'uwlaa 1415 h.