الترخص في القرائن الصرفية سورة يوسف أنموذجاً
محتوى المقالة الرئيسي
الملخص
للقرائن أهمية كبيرة في توضيح معاني الكلام، وهذه المعاني قد تكون مفردة واضحة من وجهاتها الوضعية وقد تكون معانٍ مشتركة تقتضي التفسير والتأويل ويتم تحديد هذه المعاني عن طريق دلالة القرائن السياقية، فللقرائن أثرها الواضح في توجيه المعنى .وتمتد قرينة السياق لتشمل اللغة من حيث مبانيها الصرفية وعلاقاتها النحوية ومفرداتها المعجمية فضلاً عن الدلالات بأنواعها العرفية، والعقلية، والطبيعية وتشمل أيضا القرائن الحسية والنفسية المحيطة بالنص والقرينة التاريخية.
وقد يعتور الترخص القرائن فتكون دراسة تراكيب الكلام على غير ما تقضي به القاعدة اتكالاً على أمن اللبس ،ومرتكز الرخصة تضافر القرائن، فيكون الترخص بتجاهل التمسك بهذه القرينة، مع بقاء المعنى جلياً واضحاً ؛ لأنَّ قرائن أخرى تضافرت، فترخص بقرينة واحدة وعند ذلك يكون الترخص أمراً مقبولاً لا يأباه الاستعمال اللغوي. وهذا الترخص هو محور بحثنا الموسوم (الترخص في القرائن الصرفية سورة يوسف أنموذجاً)الذي سنتناول فيه الترخص في البنية الصرفية للصيغة ودلالتها إذ تعبر الصيغ الصرفية عن معانٍ وظيفية ،وقد تقوم صيغة بأداء الدور الدلالي المنوط بصيغة أخرى وهذا تحدده القرائن اللفظية والمعنوية والحالية على السواء. وعن طريق هذه القرائن يتم التوصل إلى أمن اللبس الذي ينشأ من تركيب المفردات بعضها مع بعض، إذ كثيراً ما يجيء (فَاعِل) بمعنى (مَفْعُول)،والعكس أيضاً ، وقد يجيء (فَعِيل) بمعنى (فَاعِل) أو (مَفْعُول)،إلى جانب مجيء (فَعُول) بمعنى (فَاعِل) أو (مَفْعُول)...إلخ. ومن مظاهر الترخص التي درسناها في هذا البحث الترخص في المطابقة من حيث النوع والعدد والجنس ومعروف أن المطابقة تمثل نوعاً من الانسجام، الذي يؤلف بين أجزاء الكلام لتشكيل وحدة متناسقة ، وكل انتهاك لهذا التنظيم يمكن عده ترخصاً إذا ما أغنت القرائن الأخرى..
المقاييس
تفاصيل المقالة

هذا العمل مرخص بموجب Creative Commons Attribution 4.0 International License.
المراجع
-1-'iithaf fudala' albashar fi alqara'at al'arbae eshr: 'ahmad muhamad aldamyati almaeruf
bialbina' aldamiatii (1117 t h) tshyh: eali muhamad aldibae, mutbaeat almashhad alhusyni, d. t
-2- al'ashbah walnazayir fi alnahwi, jalal aldiyn eabd alrahmin bin 'abi bikr alsywty (t 911 h) thqyq: eabd alrawwf saeud, t 1 da.t.
-3- al'iiejaz alsarfiu fi alquran alkarim dirasatan nazariatan tatbiqia (altawzif albalaghii lisighat alklm): alduktur eabd alhamid 'ahmad yusif hindawy, t 1
almaktabat aleasriat liltabaeat walnashri, bayrut, 1422 h = 2001 m.
-4- albahr almhyt: 'uthir aldiyn 'abu eabd allah muhamad bin yusif bin eali alnahwayi al'undilsi (t 745 h) maktabat wamatabie alnasr alhadithat, alriyad, d. t.
-5- altahrir waltanwira: al'imam alshaykh muhamad altaahir bin eashur (t h 1976),
alddar altuwnisiat lilnashr, aldaar aljamahiriat lilnashr waltawzie walaelan, d. t.
-6- altaerifat: 'abu alhasan eali bin muhamad bin eali aljarjani almaeruf balsyd
alsharif (t 816 h) aldaar altuwnisiat lilnashr, tunis 1971 m.
-7- altafsir alkabir almusamaa (mfath alghyb) al'imam fakhara aldiyn 'abu eabd allah muhamad
abn eumar bin husayn alrrazy (t 604 h) t 3 dar alfikr liltabaea
walnashr waltawzieu, bayrut 1405 h = 1985 m.
-8- aljamie li'ahkam alqurani, 'abu eabd allah muhamad bin 'ahmad bin 'abi bikr bin farih al'ansarii alqirtabi, tahqiq: 'ahmad albrduni wa'iibrahim atfysh, t 2 dar alkutub almisriat - alqahirati, 1384 h - 1964 m.
-9- hashiat alsubban ealaa sharah al'ushmuni: muhamad bin eali alsabban (t 900 h) dar 'iihya' alkutub alearabiati, eisaa albabi alhalabii washurkahu, misr, d. t.
- alhujat fi alqara'at alsbe: abn khalwih (t 370 h) thqyq: eabd aleal salim mukrimun,
t 1 tabae dar alshuruq, bayrut 1971 m.
-11- hujat alqira'at: 'abu zre (t 403 h) tahqiq: saeid al'afghani, muasasat alrisalati, bayrut, t 5, 1422 h -2001 m.
-12- alhujat lilqara' alsbet: 'abu eali alfarisii (t 377 h) thqyq: badr aldiyn qhwjy wabashir jwyjaty, dar almamun lilturathu, dimashq, 1404 h -1984 m.
-13- alkhsays: saneat 'abi alfath euthman bin jniy (t 392 h) tahqiq:an muhamad eali alnajar,
alnaashr: dar alkitab alearabyu, bayrut, musawarat ean dar alkutub almisriati,
alqahirat, 1371 h = 1952 m.
-14- alduru almusawn fi eulum alkitab almaknuni: 'ahmad bin yusif bin eabd alddayim almaeruf bialsamin alhalbii (t 756 ha) tahqiqa: 'ahmad muhamad alkharati, dar alqalm, dimashq, da.t.
-15- ruh almaeani fi tafsir alquran aleazim walsbe almthani, shihab aldiyn 'abu althana' mahmud bin eumar alalwsy albaghdadii (1270 t h) dar 'iihya' alturath alearabii, bayrut, d. t.
-16- shadha aleurf fi fan alsarf: 'ahmad alhmlawy (t 1351 h) , mutbaeat dar alkutub almisriat ,
-17- sharah shafiat abn alhajib: radi aldiyn muhamad bin alhasan alaistirabadi alnahwii (t 686 h) tahqiq: muhamad nur alhsn, wamuhamad alzifzaf,
wamuhamad muhyi aldiyn eabd alhmyd, dar alkutub aleilmiat, bayrut 1975 m.
-18- sharah almfsl: muafaq aldiyn yaeish bin eali bin yaeish alnahwiu (t 643 h) ealam alkutubi, bayrut, wamaktabat almutanabi, alqahrt, d. t.
-19- alearabiat walwazayif alnahwiat dirasat fi aitisae alnizam wal'asalibi: mamduh eabd alrahmin alramali, dar almaerifat aljamieiat, qanal alsuways eam 1996.
-20- alktab: 'abu bashar eamrw bin euthman bin qunbir (t 180 h) tahqiq:
eabd alsalam muhamad harun, maktabat alkhanji, alqahirati, 1408 h = 1988 m.
-21- alkishaf ean haqayiq ghawamid altanzil waeuyun al'aqawil fi wujuh altaawil:
jar allah mahmud bin eumar alzamkhashari (t 538 h) dar alkitab
alearabi, bayrut, 1366 h = 1947 m.
-22- alkashf ean wujuh alqara'at alsbe waealalaha wahajajiha: makiin bin aby talab alqisi, tahqiq: d. muhyi aldiyn ramadan, dimashq 1974 m.
-23- alkuliat mejm fi almustalahat walfuruq allighawiat: 'abu albaqa' 'ayuwb bin musaa
alhusayni alkfwi (t h 1094) thqyq: d. eadnan daruish,
wamahmud almisri, manshurat: wizarat althaqafat wal'iirshad alqawmii, dimashq 1975 m.
-24- lisan aleurb: jamal aldiyn muhamad bin mukrim bin manzur (t 711 h) tabeat musawaratan ean tibeat bulaq, almuasasat almisriat aleamat liltaalif wal'anba' walnushri, aldaar almisriat liltaalif waltarjimati.
-25- majmae albayan fi tafsir alqurana: 'abu eali alfadl altabrisii, tashih watahqiq wataeliqu:an biaism alrasulii almumalatii, dar 'ahya' alturath alearabii, bayrut, 1339 h.
-26- almudhakir walmuanith: 'abu bakr al'anbari (t 328 h) haqaqah waealaq ealayh: muhamad eabd alkhaliq eadimuh, rajieah wawade faharisih: d. ramadan eabd altawwab, lajnat 'iihya' alturathi, alqahirati, 1419 h- 1999 m.
--27- maeani alquran: 'abu zakariaaan yahyaa bin ziad alfra' (t 207 h) tahqiq:
muhamad eali alnajar, wa'ahmad yusif najati, waeabd alfatah, 'iismaeil shalabay, t 2 ealam alkutabi, bayrut 1980 m.
--28- maeani alquran waierabiha: 'abu 'iishaq alzajaj (t 311 h) tahqiq: d. eabd aljalil eibdat shalaby, t 1 ealam alkatab, bayruut, 1408 h -1988 m.
-29- maeani alnhw: alduktur fadil salih alsamrayy, mutbaeat altaelim aleali fi
almwsil, wabayt alhikmat lilnashr waltarjimat waltawziei, baghdad 1987 m.
-30- maghni allibayb ean kutib al'aearib: abn hisham al'anbari (t 761 h) thqyq: mazin almubarak wamuhamad eali hamd allih, dar alfikr, bayrut 1979 m.
-31- maqayis allght: abn faris (t 395 h) tahqiq:an muhamad eabd alsalam harun, t 2, sharikatan maktabatan wamatbaeat mustafaa albabi alhalabii wa'awladihi, misr 1971 m.
-32- almqtadb: 'abu aleabbas almubarid (t 285 h) tahqiq:an muhamad eabd alkhaliq
eadimat, ealam alkutubi, bayrut, d. t.
-33- natayij alfikr fi alnahu: 'abu alqasim eabd alruhmin bin eabd allh alsahili (t 581 h) t 1 dar alkutub aleilmiatu, bayrut, 1412 h- 1992 m.
-34- nahw manhaj jadid fi albalaghat walnaqd (drrasat wttbyq) sana' hamid albayati, manshurat jamieat qariunis, binighazi, altabeat al'uwlaa 1983 m
-35- alnahw alwafy: eabbas hasan (1978 m t) t 5 dar almaearif, misr, d. t.
-36- nazam aldarar fi tanasab alayat walswr: burhan aldiyn 'abu alhasan 'iibrahim bin
eumar albqaey (t 885 h) t 1 maktabat abn tymyt, alqahirt, 1389 h- 1969 m